2.5 Herstel en perspectief

Een deel van Midden-Groningen ligt in het kerngebied van de voormalige gaswinning. Hoewel de gaswinning uit het Groningenveld is beëindigd, zijn de gevolgen ervan nog dagelijks merkbaar. Inwoners hebben te maken met schade aan woningen en gebouwen, versterking en in sommige gevallen langdurige onzekerheid over hun woning en leefomgeving.

Herstel gaat daarbij niet alleen over woningen en gebouwen. De gevolgen van de gaswinning werken ook door in het vertrouwen, de gezondheid en het welzijn van inwoners en in de leefbaarheid van dorpen. We zetten daarom in op zowel fysiek als sociaal en emotioneel herstel en blijven ons inzetten voor inwoners die in de verschillende processen vastlopen. Alleen van daaruit kan worden gewerkt aan perspectief.

Trends en ontwikkelingen
De versterkingsopgave komt steeds verder in de uitvoeringsfase. Een groot deel van de woningen is inmiddels beoordeeld, versterkt of in uitvoering. De resterende opgave concentreert zich steeds meer in een aantal dorpen en kent relatief veel complexe situaties. Vanuit onze rol als opdrachtgever blijven we sturen op de voortgang en kwaliteit van de uitvoering door Nationaal Coördinator Groningen (NCG).

In 2026 heeft het Adviescollege Veiligheid Groningen (ACVG) onderzoek gedaan naar de betrouwbaarheid van versterkingsadviezen. De uitkomsten raken aan de zekerheid die inwoners mogen verwachten over de beoordeling van hun woning en daarmee aan het vertrouwen in de versterkingsoperatie. NCG werkt aan de opvolging van de aanbevelingen. Vanuit onze opdrachtgeversrol volgen we dit kritisch en bewaken we daarbij het belang van onze inwoners.

Ook het sociaal en emotioneel herstel krijgt verder vorm. De gevolgen van de gaswinning leiden bij inwoners onder andere tot stress, onzekerheid, gevoelens van onveiligheid en verlies aan vertrouwen. Samen met de andere versterkingsgemeenten en de provincie is een bovenlokale aanpak voor Sociaal en Gezondheid ontwikkeld. Voor Midden-Groningen wordt deze vertaald naar een lokale aanpak, gericht op het versterken van de veerkracht van inwoners en gemeenschappen.

Met Maatregel 14 van Nij Begun zijn daarnaast langjarig middelen beschikbaar om te investeren in de leefbaarheid en het toekomstperspectief van dorpen en wijken. Na het richtinggevend kader van de raad is het programmaplan vastgesteld en wordt samen met dorpen en wijken gewerkt aan concrete projecten en gebiedsinvesteringen. De voortgang wordt vastgelegd in een uitvoeringsprogramma dat periodiek wordt geactualiseerd.

Hart voor Midden-Groningen is het door de gemeenteraad vastgestelde programmaplan voor de projecten die binnen onze gemeente worden uitgevoerd in het kader van Nationaal Programma Groningen (NPG). Nationaal Programma Groningen is een samenwerking tussen het Rijk, de provincie Groningen en de vijf aardbevingsgemeenten. In 2026 is besloten dat de looptijd van het programma verlengd wordt tot en met 2032. 

Schadeherstel en versterking hebben in het aardbevingsgebied de hoogste prioriteit. Tegelijkertijd is er meer nodig om Groningen duurzaam perspectief te bieden. Nationaal Programma Groningen richt zich op dit ‘meer’. Met ons lokaal programma Hart voor Midden-Groningen investeren we samen met inwoners en maatschappelijke partners in de toekomst van onze gemeente. We werken aan het verbeteren van de leefbaarheid en leefomgeving, economie, onderwijs en werk, natuur en klimaat.

Ambities
Nationaal Programma Groningen heeft als doel de brede welvaart in Groningen te vergroten. Brede welvaart gaat verder dan economische groei. Het gaat onder andere om gezondheid, de tevredenheid van inwoners met hun leven en woonomgeving, de kwaliteit van natuur en milieu, opleidingsniveau, kansen op werk en het vertrouwen in politiek en bestuur. Daarnaast draagt het programma bij aan het versterken van het imago van Groningen.
Nationaal Programma Groningen werkt aan vier ambities:

• Leefbaarheid: iedere gemeente in het aardbevingsgebied ontwikkelt zich op de Leefbaarometer beter dan vergelijkbare gemeenten;
• Natuur en klimaat: Groningen ontwikkelt zich op het gebied van biodiversiteit, gemeten met de Living Planet Index, beter dan het Nederlandse gemiddelde;
• Werken en leren: iedere gemeente in het aardbevingsgebied ontwikkelt zich op de netto participatiegraad, het gemiddeld besteedbaar inkomen en de uitstroom per opleiding beter dan vergelijkbare gemeenten;
• Economie: de bruto toegevoegde waarde in Groningen stijgt sterker dan gemiddeld in Nederland.

De doelen van Nationaal Programma Groningen hebben we vertaald naar vier lokale ambities die aansluiten bij de opgaven en kansen in onze gemeente:

•  Lang en gelukkig leven waar je hart ligt: ondersteunen van inwoners bij financiële problemen, vergroten van de zelfredzaamheid en verbeteren van de woon- en leefomgeving;
• Open je hart voor Midden-Groningen: investeren in een aantrekkelijk landschap, cultuur, erfgoed en identiteit;
• Hart voor de jeugd: extra inzetten op onderwijs, talentontwikkeling en het vergroten van de zelfredzaamheid van jongeren;
• Hart voor werk: verbeteren van de aansluiting tussen onderwijs en arbeidsmarkt en stimuleren van arbeidsdeelname.

De projecten binnen Hart voor Midden-Groningen geven uitvoering aan deze lokale ambities en dragen daarmee tegelijkertijd bij aan één of meerdere ambities van Nationaal Programma Groningen. Zo draagt het lokale programma bij aan het vergroten van de Brede Welvaart in Midden-Groningen. 

Trends en ontwikkelingen
De verdere uitwerking van Nij Begun blijft van invloed op Midden-Groningen en op de omgeving waarin het lokale programma wordt uitgevoerd. Veel maatregelen vanuit Nij Begun worden provinciaal uitgewerkt. Tegelijkertijd zijn er inhoudelijke raakvlakken met verschillende projecten binnen Hart voor Midden-Groningen.

In 2026 hebben we in beeld gebracht waar deze raakvlakken liggen en wat de ontwikkelingen rond Nij Begun kunnen betekenen voor de voortzetting en borging van projecten. In 2027 geven we hier verder uitvoering aan. Daarbij blijven we in regionale overleggen aandacht vragen voor een effectieve inzet van beschikbare middelen, een goede positie van volksvertegenwoordigers en het betrekken van inwoners bij besluitvorming.

Het is belangrijk om inzicht te hebben in de mate waarin de projecten daadwerkelijk bijdragen aan een betere leefomgeving en aan de Brede Welvaart. Nationaal Programma Groningen onderzoekt daarom periodiek de resultaten en effecten van het programma. De evaluatie van de eerste vijf jaar van Nationaal Programma Groningen (2026) vormt daarbij een belangrijk ijkpunt. De uitkomsten en aanbevelingen betrekken we bij de verdere uitvoering van Hart voor Midden-Groningen richting 2032. 

Ook ontwikkelingen binnen de gemeente hebben invloed op de voortgang en borging van Hart voor Midden-Groningen. Zo wordt de aanpak die binnen enkele van onze sociale projecten is ontwikkeld, ondergebracht bij de nieuwe welzijnsstichting. Tegelijkertijd zijn er regionale en provinciale ontwikkelingen die raken aan Hart voor Midden-Groningen, zoals het Masterplan Regiocentra en het provinciale programma Ruimte voor Vrijetijd. Deze ontwikkelingen staan niet op zichzelf, maar beïnvloeden elkaar en bieden kansen om activiteiten en aanpakken met elkaar te verbinden.

Binnen het lokale programma volgen we de voortgang en resultaten van onze projecten. Twee keer per jaar bespreken we of projecten op koers liggen, welke resultaten worden behaald en hoe deze bijdragen aan de ambities van het programma. Waar nodig worden projecten bijgesteld. Daarmee maken we de bijdrage aan de Brede Welvaart en aan de gemeentelijke beleidsdoelstellingen zo concreet en meetbaar mogelijk.

De begroting 2027 richt zich uitsluitend op de acties en projecten die in 2027 worden uitgevoerd of doorlopen. Projecten die vóór 2027 zijn afgerond, worden niet opnieuw in deze begroting toegelicht. Over de resultaten en financiële afwikkeling van deze projecten wordt verantwoording afgelegd via de jaarrekening.

Na de parlementaire enquête naar de gaswinning kondigde het kabinet met Nij Begun aan een generatie lang te willen investeren in herstel en perspectief voor Groningen en Noord-Drenthe. De Sociale en Economische Agenda vormen daarin twee belangrijke pijlers. Beide agenda’s zijn gericht op het versterken van de brede welvaart, maar kennen een eigen inhoud, uitvoeringsstructuur en rol voor gemeenten.

Trends en ontwikkelingen
Voor de Sociale Agenda heeft het Rijk € 3,5 miljard beschikbaar gesteld voor een periode van 30 jaar, ruim € 100 miljoen per jaar. De agenda bestaat uit zestien maatregelen binnen vier pijlers: deelnemen aan werk en verminderen van armoede, kansen voor kinderen, jongeren en toekomstige generaties, verbeteren van mentale en fysieke gezondheid en vergroten van de leefbaarheid. De maatregelen bevinden zich in verschillende fasen van uitwerking en uitvoering. Afhankelijk van de maatregel vervult de gemeente de rol van trekker, uitvoerende partij of partner binnen een regionale of lokale alliantie.

De Economische Agenda is in juni 2025 door het Rijk en de regio vastgesteld. Ook hiervoor is gedurende 30 jaar jaarlijks € 100 miljoen beschikbaar. In 2026 is de uitvoeringsstructuur ingericht. Op basis van het Meerjarig Uitvoeringsplan 2026-2028 komen in 2027 middelen beschikbaar voor initiatieven, plannen en verdere uitwerking. De uitvoering vindt voor een belangrijk deel plaats via regionale programmalijnen en externe partijen. Daardoor hebben we als gemeente geen directe regie op de verdeling van de middelen. Onze invloed zit vooral in een goede positionering van Midden-Groningen, samenwerking met partners, lokale doorvertaling en het gezamenlijk ontwikkelen van kansrijke voorstellen.

In 2027 komt de uitvoering van beide agenda’s verder op gang. Voor ons is het daarbij belangrijk om de kansen uit Nij Begun te verbinden met bestaande gemeentelijke opgaven en beleid. De middelen zijn aanvullend op de reguliere inzet en bieden ruimte om bestaande aanpakken te versterken, nieuwe initiatieven te ontwikkelen en regionale kansen beter te laten landen in onze gemeente.

Een belangrijk onderdeel van Nij Begun is het verduurzamen van de woningvoorraad in Groningen en Noord-Drenthe. Het doel is dat woningen uiterlijk in 2035 voldoen aan de isolatiestandaard en daarmee geschikt zijn voor verwarming zonder aardgas. Daarmee draagt de isolatieaanpak niet alleen bij aan verduurzaming, maar ook aan lagere energielasten, meer wooncomfort en toekomstbestendige woningen.

Binnen Nij Begun wordt hier via verschillende maatregelen aan gewerkt. Voor woningen die ingrijpend worden versterkt kan isolatie onderdeel zijn van het versterkingstraject. Voor andere woningen biedt Maatregel 29 subsidie, advies en ondersteuning. De uitvoering hiervan is grotendeels regionaal georganiseerd. Als gemeente richten we ons vooral op het bereiken en activeren van onze inwoners, het ontwikkelen van lokale aanpakken en het signaleren en helpen oplossen van knelpunten in de uitvoering.

Trends en ontwikkelingen
Binnen Nij Begun zijn maatregelen opgenomen om woningen in Groningen en Noord-Drenthe uiterlijk in 2035 naar de isolatiestandaard te brengen. Voor woningen die ingrijpend worden versterkt kan isolatie onderdeel zijn van het versterkingstraject van NCG. Voor andere woningen is met Maatregel 29 een brede isolatieaanpak beschikbaar, met subsidie, advies en ondersteuning voor bewoners. De subsidie bedraagt, afhankelijk van de ligging van de woning en het inkomen, 50% of 100%. De regeling is vanaf september 2025 gefaseerd opengesteld en loopt tot 2035.

De uitvoering van de regeling is regionaal georganiseerd. Tegelijkertijd zien we nog knelpunten, waaronder lange wachttijden en kwaliteitsproblemen bij isolatieplannen. Ook is nog geen structurele oplossing beschikbaar voor natuurvriendelijk isoleren. Dit beperkt op dit moment de mogelijkheden om de regeling op grote schaal lokaal te promoten. Voor de gemeente ligt daarom een belangrijke rol in het bereiken en activeren van inwoners, het ontwikkelen van lokale aanpakken en het signaleren en helpen oplossen van knelpunten in de uitvoering.

Herstelagenda
Binnen de Herstelagenda worden de lasten en baten voor de versterkingsopgave en het schadeherstel verantwoord. De lasten worden volledig gedekt door bijdragen van het Rijk. De raming voor 2027-2030 is gebaseerd op de actuele versterkingsopgave en de Meerjarige regeling verstrekking specifieke uitkeringen aardbevingsgebied Groningen 2024-2030. In deze regeling zijn onder andere rijksbijdragen voor maatregelen uit Nij Begun opgenomen.

Lasten (€ 5.390.000 voordelig): De lasten bedragen in 2027 € 16,4 miljoen en zijn € 5,4 miljoen lager dan in 2026. De belangrijkste oorzaak is de voortgang van Batch 1588. De geraamde vergoedingen aan woningeigenaren dalen van € 6,3 miljoen in 2026 naar € 2,4 miljoen in 2027. Naarmate de bouwwerkzaamheden vorderen, nemen deze lasten af. Ook de geraamde inpassingskosten voor infrastructuur en openbare ruimte dalen, van € 2,4 miljoen naar € 1,5 miljoen. Dit voordeel van € 889.000 bestaat voor € 500.000 uit het vervallen van de bijdrage aan de kwaliteitsimpuls Overschild en voor € 300.000 uit lagere onderhoudslasten. Een groter deel van de werkzaamheden wordt in 2027 als investering verantwoord en is daardoor niet zichtbaar binnen dit product. Daarnaast zijn de loonkosten € 89.000 lager doordat een deel van de inzet verschuift naar werkzaamheden die niet uit de rijksbijdrage voor inpassingskosten worden vergoed. Voor personeel en organisatie is € 2,6 miljoen geraamd. Dit is € 535.000 lager dan in 2026, voornamelijk doordat minder externe inhuur nodig is na het invullen van vacatures. De overige lasten bestaan uit € 5,4 miljoen voor leefbaarheid en wijkontwikkeling, € 2,0 miljoen voor de gemeentelijke knelpuntenpot, € 1,4 miljoen voor de regeling moeilijk uitlegbare verschillen (Blok B) en € 1,1 miljoen voor sociale en emotionele ondersteuning.

Baten (€ 5.353.000 nadelig): De baten bedragen € 16,4 miljoen en bestaan uit rijksbijdragen ter dekking van de hiervoor genoemde lasten. Daarmee zijn de baten en lasten in 2027 in evenwicht. Het verschil van € 37.000 tussen de ontwikkeling van de lasten en baten ten opzichte van 2026 wordt veroorzaakt door een saldo dat in de begroting 2026 was opgenomen.

Lokaal programmaplan NPG
Binnen het thema NPG worden de projecten uit het lokale NPG-programma Hart voor Midden-Groningen verantwoord. De projecten worden grotendeels gedekt door bijdragen van het Rijk en andere partijen. Uitgangspunt van de meerjarenraming is budgetneutraliteit. Jaarlijkse verschillen tussen lasten en baten worden via de balans vereffend. De afzonderlijke projecten worden toegelicht in paragraaf 2.5.4.

Lasten (€ 2.076.000 voordelig): De geraamde lasten bedragen in 2027 € 8,9 miljoen en zijn € 2.076.000 lager dan in 2026. De projectbudgetten zijn geactualiseerd op basis van de verwachte uitvoering. Vanaf 2027 is € 167.000 opgenomen voor het project Jong Samen. Per saldo zijn de budgetten van de NPG-projecten € 80.000 lager dan in 2026. Voor de programmaorganisatie is € 217.000 geraamd, € 145.000 minder dan in 2026. Dit komt doordat in 2026 extra inhuur was geraamd voor het opstellen van projectplannen en aanvragen. De programmaorganisatie wordt gedekt uit een opslag binnen de NPG-projecten en de 4%-uitvoeringsregeling NPG. Daarnaast zijn lasten voor Nij Begun die in 2026 nog binnen NPG werden verantwoord, vanaf 2027 ondergebracht bij de afzonderlijke thema's Sociale Agenda, Economische Agenda en Duurzaamheid.

Baten (€ 2.014.000 nadelig): De baten bestaan voornamelijk uit rijksbijdragen en daarnaast uit bijdragen van andere partijen. In 2027 zijn de baten en lasten in evenwicht. Het verschil tussen de ontwikkeling van de lasten en baten ten opzichte van 2026 wordt veroorzaakt door een saldo van € 62.000 dat abusievelijk in de begroting 2026 was opgenomen.

Economische agenda
Lasten (€ 137.000 nadelig): Voor de Economische Agenda van Nij Begun is in 2027 € 137.000 geraamd. Het betreft geen nieuwe last, maar een verschuiving van middelen die in 2026 nog binnen het thema NPG werden verantwoord.

Baten (€ 137.000 voordelig): Tegenover de lasten staat € 137.000 aan baten. De verschuiving heeft daarmee geen effect op het begrotingssaldo.

Sociale agenda
Lasten (€ 3.448.000 nadelig): Voor de Sociale Agenda van Nij Begun is in 2027 € 3,4 miljoen geraamd. Het betreft grotendeels middelen die in 2026 nog binnen het thema NPG werden verantwoord. De raming is gebaseerd op de regionale afspraken over de maatregelen en de verdeling van de middelen over de gemeenten. Het budget bestaat uit:

• € 915.000 voor ontmoetingsplekken;
• € 131.000 voor buurtsportcoaches;
• € 131.000 voor cultuurcoaches;
• € 306.000 voor wijk- en dorpsondersteuning;
• € 720.000 voor brugfunctionarissen in het primair onderwijs;
• € 355.000 voor jongerenwerk;
• € 164.000 voor Tijd voor Toekomst;
• € 725.000 voor Welzijn op Recept.

Baten (€ 3.448.000 voordelig): Tegenover de lasten staat € 3,4 miljoen aan baten. De opname van de Sociale Agenda als afzonderlijk thema heeft daarmee geen effect op het begrotingssaldo.

Duurzaamheid
Lasten (€ 435.000 nadelig): Voor het thema Duurzaamheid van Nij Begun is in 2027 € 435.000 geraamd voor de uitvoering van maatregel 29. De gemeente ontvangt hiervoor gedurende tien jaar middelen om inwoners bij de uitvoering van deze maatregel te ondersteunen. Hiervan is € 244.000 bestemd voor de uitvoering en € 190.000 voor situaties waarin achterstallig onderhoud de uitvoering belemmert.

Baten (€ 435.000 voordelig): Tegenover de lasten staat € 435.000 aan rijksbijdragen. Het nieuwe thema heeft daarmee geen effect op het begrotingssaldo.