3.3 Weerstandsvermogen en risicobeheersing

Deze paragraaf geeft inzicht in het weerstandsvermogen en de belangrijkste risico's van de gemeente Midden-Groningen. De kadernota Integraal Risicomanagement en Weerstandsvermogen vormt hiervoor het beleidskader.

Integraal risicomanagement richt zich op verschillende typen risico's, zoals financiële, juridische, imago- en frauderisico's. Niet al deze risico's hebben direct financiële gevolgen, maar ze kunnen wel van invloed zijn op de gemeente. Het risicomanagement sluit aan op de P&C-cyclus. Bij iedere begroting en jaarrekening actualiseren we de risico's en beoordelen we de mogelijke financiële impact en de kans dat een risico zich voordoet. Daarbij maken we onderscheid tussen incidentele en structurele risico's. Een incidenteel financieel risico wordt eenmaal meegenomen in de berekening en een structureel risico tweemaal. Op basis van de impact en de kans wordt de risicoscore bepaald.

De weerstandscapaciteit bestaat uit de middelen die beschikbaar zijn om niet voorziene financiële tegenvallers op te vangen. De beschikbare weerstandscapaciteit bestaat uit:

• de algemene reserve; 
• de reserve grondexploitatie; 
• de onbenutte belastingcapaciteit. 

De benodigde weerstandscapaciteit bestaat uit de financiële gevolgen van materiële risico's waarvoor geen of onvoldoende beheersmaatregelen zijn getroffen.

Weerstandscapaciteit
In de volgende tabel is de berekening gemaakt van de beschikbare weerstandscapaciteit. Bij de bepaling of er sprake is van onbenutte belastingcapaciteit wordt het percentage redelijk peil voor toelating tot artikel 12 vergeleken met het percentage voor Midden-Groningen. Het redelijk peil voor Midden-Groningen komt uit op 0,23. In de meicirculaire 2026 is het redelijk peil voor het jaar 2027 vastgesteld op 0,1595. De hogere uitkomst voor Midden-Groningen geeft aan dat er geen sprake is van onbenutte belastingcapaciteit.

In de risicoparagraaf worden alleen de risico’s opgenomen waar (deels) geen beheersmaatregel tegenover staat (restrisico’s). Het totale risicobedrag is jaarlijks € 9.452.126. Als de ratio groter is dan 1 is het weerstandsvermogen voldoende om de risico’s op te vangen.

De grootste risico’s voor onze gemeente zijn in beeld gebracht. De risico’s zijn beoordeeld aan de hand van de uitgangspunten zoals hiervoor benoemd.

1.  Grondexploitaties
Risico inschatting gewijzigd ten opzichte van de jaarrekening 2025
De risico’s zijn ontleend aan de Meerjaren Prognose Grondexploitaties. De risico’s bestaan uit onvoorziene kostenstijgingen en wijzigingen van de markt. Het totaalbedrag van de risico’s grondexploitaties bedraagt € 3.067.126. De verlaging is voornamelijk het gevolg van het afsluiten van het project Stadshart.

2.  Sociaal Domein Jeugd
Risico inschatting gewijzigd ten opzichte van de jaarrekening 2025
Jeugd blijft een financieel risico door de wettelijke jeugdhulpplicht en de beperkte gemeentelijke invloed op de kostenontwikkeling. Hoewel het cliëntenaantal stabiliseert, stijgen de kosten door loon- en prijsontwikkelingen en het beroep op duurdere zorg. Regionaal werken we aan de transformatie van het zorglandschap en de lokale toegang, mede in het kader van de Hervormingsagenda Jeugd en het Toekomstscenario jeugd en gezin. Hiermee willen we de kostengroei op langere termijn beter beheersen. De Hervormingsagenda gaat echter uit van financiële besparingen die al in het gemeentefonds en onze meerjarenbegroting zijn verwerkt. Voor Midden-Groningen gaat het om circa € 1,2 miljoen in 2027, oplopend tot € 4 miljoen in 2029. Het blijft onzeker of de transformatie deze besparingen tijdig oplevert. Ook de overgang van gesloten verblijf naar kleinschalige voorzieningen brengt financiële onzekerheden met zich mee. Daarnaast is voor 2027 rekening gehouden met een volumegroei van 3,6%. Het risico bestaat dat de werkelijke groei hoger uitvalt. Hiervoor nemen we een risico van € 1,459 miljoen op.

3.  WarmteCompagnie B.V.
Risico inschatting ongewijzigd ten opzichte van de jaarrekening 2025
Aan het exploiteren van een warmtenet zitten diverse risico’s. De gemeente staat garant voor een lening die de WarmteCompagnie B.V. is aangegaan. Het risico dat niet kan worden voldaan aan de betalingsverplichtingen (rente en aflossing) is daarmee voor rekening van de gemeente. 

Overzicht risico’s WarmteCompagnie B.V.

 
Hierna worden de risico’s kort toegelicht.

• Wegvallen restwarmte ESKA: Voor het warmtenet wordt gebruikgemaakt van de restwarmte van ESKA. De afhankelijkheid van één warmtebron vormt een risico.
• Overbrugging bij wegvallen restwarmte: Bij een langdurige storing of uitval van de restwarmte wordt tijdelijk gebruikgemaakt van de gasgestookte piek- en back-upketel. Dit leidt tot hogere exploitatiekosten dan bij de inzet van restwarmte.
• Minder aansluitingen: Het aantal woningen dat wordt aangesloten kan lager uitvallen dan geraamd. Hierdoor kunnen de warmteafzet en de opbrengsten lager uitvallen dan in de businesscase is opgenomen.
• Hogere investeringen en beheerskosten infrastructuur: Internationale ontwikkelingen, stijgende materiaalprijzen en een beperkte beschikbaarheid van technische capaciteit kunnen leiden tot hogere investerings- en beheerkosten dan geraamd.

4.  Inpassingskosten
Nieuw risico
Voor wijken, buurten en straten die te maken hebben met de versterking ontvangen wij een Specifieke Uitkering voor het herstel van de openbare ruimte, zogenaamde inpassingskosten. Hoewel de meeste projecten in de openbare ruimte pas worden uitgevoerd op het moment dat de versterking is afgerond, zijn alle benodigde projecten geïnventariseerd. De totale investering wordt globaal geraamd op € 60 miljoen. De beschikte dekking is circa € 30 miljoen. Daarnaast heeft het Rijk nog € 50 miljoen toegezegd voor de regio. Hiervan ontvangen wij doorgaans 17%. 'Koste wat het kost' is niet verankerd in de wet voor inpassingskosten. De toezegging lijkt onvoldoende voor onze opgave. De daadwerkelijke verdeling in de regio is momenteel nog niet bekend.

5.  Algemene uitkering
Risico inschatting ongewijzigd ten opzichte van de jaarrekening 2025
De algemene uitkering uit het gemeentefonds vormt een financieel risico waarop de gemeente slechts beperkt invloed heeft. De raming is gebaseerd op de septembercirculaire 2026. Het financiële beeld is ten opzichte van de eerdere raming verbeterd, onder meer door de ontwikkeling van het accres en de uitkeringsbasis. Daarnaast is het ingroeipad van de herverdeling van het gemeentefonds tot en met 2028 bevroren. Voor Midden-Groningen bedraagt de suppletie-uitkering als nadeelgemeente € 2,9 miljoen. De algemene uitkering wordt berekend op basis van een groot aantal landelijke en lokale verdeelmaatstaven. Wijzigingen in deze maatstaven, het accres en de toekomstige verdeling van het gemeentefonds kunnen leiden tot voor- of nadelige financiële effecten.

6.  Gevolgen gaswinning
Risico inschatting ongewijzigd ten opzichte van de jaarrekening 2025
Uitgangspunt is dat de kosten ten gevolge van de aardgaswinning voor 100% een budgettair neutraal effect hebben in de begroting. Enerzijds is de opdracht groter en complexer (maatregelen Nij Begun) en anderzijds is er nog geen duidelijkheid over de Rijksbijdrage voor de organisatiekosten (Lumpsum) na 2028.

7.  Beroepszaak onderwijs
Risico inschatting ongewijzigd ten opzichte van de jaarrekening 2025
De 5-jaarlijkse afrekening over de kosten voor het Openbaar Onderwijs Hoogezand-Sappemeer (OBO) over de jaren 2016 en 2017 is in het voorjaar van 2026 definitief vastgesteld door het college. Het bijzonder onderwijs heeft aangegeven hier niet akkoord te gaan en heeft een beroep ingesteld. In het najaar zal de provincie hier een uitspraak over doen. Er bestaat een risico dat na deze uitspraak de zaak vervolgd wordt bij de Raad van State. Daarnaast speelt een tweede zaak betreffende extra gemaakte kosten voor beheer en onderhoud door de gemeente voor een aantal oude schoolgebouwen tussen 2018 en 2023. 

8.  Omgevingswet/ legesopbrengsten
Risico inschatting gewijzigd ten opzichte van de jaarrekening 2025
Zowel in de begroting 2025, 2026 als 2027 zijn, als gevolg van eerdere besluiten rondom de bezuinigingen, taakstellingen opgenomen voor wat betreft de leges. In het jaar 2025 en 2026 hebben we deze taakstelling gerealiseerd doordat we door een aantal omvangrijke projecten een behoorlijk bedrag aan leges hebben ontvangen. Er is een risico dat we, bijvoorbeeld door minder omvangrijke projecten, de taakstelling niet gaan realiseren.

9.  Fiscale risico’s
Risico inschatting ongewijzigd ten opzichte van de jaarrekening 2025
Het risicobedrag wordt ingeschat op 5% van de ingediende BCF-aangifte. De afrekening van het btw-compensatiefonds (hierna: BCF) vindt jaarlijks achteraf plaats via de BCF-aangifte bij de Belastingdienst. Dit landelijke fonds voor gemeenten en provincies heeft een plafondbedrag dat jaarlijks wordt vastgesteld. Indien de BCF-afrekening van de gemeenten en provincies gezamenlijk het BCF-plafond overstijgt, wordt het Gemeentefonds en Provinciefonds met dit bedrag verlaagd. 

De Specifieke Uitkering stimulering sport (hierna: SPUK Sport) compenseert het btw-verlies op sportactiviteiten. Indien het uitkeringsplafond wordt overschreden, wordt het beschikbare bedrag naar rato verdeeld over de ontvangers. 

10.  Cyberrisico’s
Risico inschatting gewijzigd ten opzichte van de jaarrekening 2025
Ransomware vormt een structureel hoog risico voor gemeenten. De VNG kwalificeert ransomware als de grootste digitale dreiging voor gemeenten. De schade voor het herstel en de opbouw van nieuwe voorzieningen wordt ingeschat op miljoenen. Er is geen betrouwbaar kanspercentage beschikbaar op gemeenteniveau.

11.  Stichting Wies (voormalig Kwartier en Welzijn)
Risico inschatting ongewijzigd ten opzichte van de jaarrekening 2025
De businesscase is op 5 maart 2026 vastgesteld. Daarin is opgenomen dat de stichting gebruik gaat maken van de gemeentelijke ondersteuningsstructuur, wat effect heeft op de benodigde capaciteit en middelen bij de gemeentelijke afdelingen die de ondersteuning bieden. Verder is sprake van omvorming van subsidiëren naar quasi-inbesteden. De benodigde wijzigingen zijn waar mogelijk verwerkt in deze begroting 2027-2030. Aangezien we in de transitiefase zitten zullen nog wijzigingen nodig zijn en kunnen eventueel financiële risico’s naar voren komen.

12.  Kunstwerken en wegen
Risico inschatting ongewijzigd ten opzichte van de jaarrekening 2025

• Onvoldoende middelen na planperiode: Er is sprake van krapte op de markt voor civiele infrastructuur. De vraag naar gekwalificeerd personeel is groter dan het aanbod, waardoor tarieven en uitvoeringskosten meer stijgen dan waar in het beleidsplan rekening mee is gehouden.
• Onvoorziene gebreken: Bij het onderhoud van bruggen bestaat het risico dat de kosten hoger uitvallen dan geraamd. Reguliere inspecties brengen niet alle gebreken aan het licht. Sommige verborgen gebreken worden pas zichtbaar wanneer de werkzaamheden aan een brug beginnen.

13.  Restafval
Risico inschatting ongewijzigd ten opzichte van de jaarrekening 2025

• CO2-heffing restafval: De overheid heeft een CO2-heffing op restafval ingevoerd. Afvalinstallaties berekenen deze heffing door aan gemeenten. De extra kosten zijn verwerkt in de begroting. Wel blijft het risico bestaan dat de overheid het wettelijke belastingtarief voor CO2 verder verhoogt. Mocht dit zich voordoen dan kunnen deze extra kosten gedekt worden uit de voorziening. Hierdoor kan het risico komen te vervallen.
• Maatregelen afval: Er zijn aannames gedaan met betrekking tot het verminderen van het aanbod restafval als gevolg van de ingezette maatregel (1 x 4 week). Het risico is aanwezig dat de aannames afwijken waardoor we minder inkomsten vanuit het variabel tarief ontvangen dan is begroot.

14.  Effecten gasbesluit
Risico inschatting ongewijzigd ten opzichte van de jaarrekening 2025
De gaswinning in Groningen is inmiddels volledig gestopt. Onduidelijk is wat de neveneffecten zijn voor de gemeente Midden-Groningen.

15.  Stormschade
Nieuw risico
Door de storm van juni jl. is aanzienlijke schade ontstaan aan bomen, oevers en wegen. Hoewel de acute veiligheidsrisico's grotendeels zijn weggenomen, zal de gemeente de komende jaren nog bezig zijn met het herstellen van de gevolgen van de storm. Deze kosten kunnen niet (volledig) uit de reguliere begroting worden gedekt.

16.  Realisatiestimulans
Risico inschatting ongewijzigd ten opzichte van de jaarrekening 2025
Het risico is dat het uitkeringsplafond voor de Realisatiestimulans voor de periode 2026-2030 wordt overschreden. In dat geval zal het beschikbare budget verdeeld worden over de gemeenten naar rato van het aantal betaalbare woningen dat voor de specifieke uitkering in aanmerking komt. Hierdoor zal de uiteindelijke omvang van de toegekende subsidie lager uitvallen. De Commissie BBV adviseert om dit risico in de jaarstukken te benoemen. 

17.  Internationale onrust
Nieuw risico
Door internationale onrust zijn de prijzen van olie fors gestegen. Dit werkt door in de prijzen van oliehoudende producten. Het risico is dat de prijsindexatie een stuk hoger is dan waar rekening mee is gehouden.

18.  Restrisico’s < € 100.000
Risico inschatting gewijzigd ten opzichte van de jaarrekening 2025
Risico’s kleiner dan € 100.000 zijn niet meer afzonderlijk opgenomen in de risicoparagraaf. Voor de vergelijkende cijfers zijn ze nog wel in een totaalbedrag meegenomen.

In de paragraaf weerstandsvermogen nemen we de zes verplichte kengetallen op. In onderstaande tabel zijn deze kengetallen opgenomen.

De netto schuldquote geeft inzicht in de schuldenlast ten opzichte van de inkomsten. Ook gecorrigeerd voor verstrekte leningen blijft de schuldquote in 2027 onder de 100%. De schuldquote loopt de komende jaren wel op.

De solvabiliteitsratio geeft aan welk deel van het gemeentelijk vermogen met eigen vermogen is gefinancierd. De solvabiliteit van Midden-Groningen is relatief laag en neemt in het meerjarenperspectief verder af, van 16,7% in 2027 naar 6,8% in 2030.

De structurele exploitatieruimte laat zien of de structurele baten voldoende zijn om de structurele lasten te dekken. Deze is vanaf 2028 negatief en neemt in de jaren daarna verder af. Dit laat zien dat, ondanks een sluitende begroting in 2027, de structurele financiële positie onder druk staat.

Het kengetal grondexploitatie geeft aan in welke mate de financiële positie afhankelijk is van de waarde van de grondexploitaties. Deze afhankelijkheid is in Midden-Groningen beperkt en neemt in het meerjarenperspectief verder af.

De belastingcapaciteit geeft aan hoe de gemeentelijke belastingdruk zich verhoudt tot het landelijke gemiddelde. In 2027 bedraagt deze 105,9%.